آرمان اصفهان
06:26 - پنجشنبه 02 اردیبهشت 1395

تا شنیدن صدای شروع جنگ جهانی سوم چیزی باقی نمانده:

جنـگ آبـی

برداشت بی‌رویه و تراز منفی آب زیرزمینی فراتر از اثرات زیست محیطی، دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گسترده‌تری است. کاهش میزان آب و شوری آن سبب شوری زمین و از بین رفتن خاک زراعی و کاهش تولید و درآمد شده و فقر را گسترده‌تر می‌سازد.

به گزارش آرمان اصفهان؛ حتما شنیده‌اید که جنگ جهانی سوم بر سر «آب» است.

این یک پیش‌بینی ساده نیست که به راحتی بتوان از کنار آن گذشت؛ بلکه مدتی است علاوه بر مستندات علمی‌، گزارشات نهادها و سازمان ذی‌‌ربط نیز زنگ خطر بحران آب را به صدا در آورده‌اند.
بر اساس اعلام سازمان هواشناسی جهانی تا سال‌٢٠٢۵ میلادی ۶۶‌درصد جمعیت جهان یعنی دو‌سوم مردم ساکن روی کره زمین با معضل یا بحران کمبود منابع آب مواجه خواهند بود.

این شوخی نیست؛ واقعیتی تلخ است که به گفته پروفسور «تیموتی راندهیر» دانشگاه ماساچوست آمریکا منطقه خاورمیانه به عنوان یکی از مناطق کم‌آب‌ دنیا مورد توجه قرار گرفته و بر این نکته تاکید شده که این منطقه بیشتر از دیگر نقاط دنیا مستعد نزاع و جنگ بر سر منابع آب است.

*بد نیست بدانید
بد نیست بدانید که خاورمیانه با وجودی که ۵‌درصد از جمعیت جهان را در خود جای داده، تنها صاحب یک درصد از منابع آب است و این مسئله در کنار منابع مشترک آبی بین کشورهای این منطقه‌، این منطقه از جهان را مستعد جنگ بر سر آب ساخته است.
این در حالی است که قاره آسیا با توجه به جمعیت خود، کم‌آب‌ترین قاره جهان محسوب می‌شود.

آسیا با وجود داشتن ۶٠‌درصد از جمعیت جهان، تنها صاحب ٣۶‌درصد از منابع آب جهان است؛ در‌حالی‌که همین درصد به طور مساوی در بین کشورهای آسیایی تقسیم نشده و منطقه خاورمیانه خشک‌ترین و کم‌آب‌ترین منطقه قاره آسیا محسوب می‌شود که فقط یک درصد از منابع آب شیرین دنیا را داراست.


تراژدی آب
شاید دردناک‌ترین قسمت رویارویی با این بحران که تا چند سال آینده گریبان همه را می‌گیرد، این باشد که حجم ٣‌درصدی آب شیرین دنیا را، سازمان‌ملل ۴/٢٣میلیارد لیتر تخمین زده است. در ظاهر این مقدار حالا حالاها برای ما کافی است اما نکته مهم اینکه اولا همه این حجم قابل استفاده نیست (حدود ۶٨‌درصد این آب‌ها در عمق زمین هستند) و بیشتر باید روی آب رودها حساب کرد و تازه همان حجم ٣درصدی هم قرار است تا سال ٢٠۵٠ به ۵/٢درصد برسد.
در این بین آب‌های روی زمینی (یعنی رودها) هم در حال‌ خشک‌شدن هستند؛ چراکه زمین دارد گرم و گرم‌تر می‌شود و همین باعث کاهش میزان بارندگی شده. دریاچه‌های آب شیرین هم با روند آب‌شدن یخ‌های قطب‌ها به دریاها می‌ریزند و از بین می‌روند. آن قسمت هم که در دل خاک است، برای پرشدن دوباره هر سفره زیرزمینی‌اش ۴هزار سال وقت لازم دارد. وضعیت آب، بیشتر از آنکه فکر کنید بحرانی است.
خروجی پژوهشگران برای بحران بی‌آبی که در سال‌٢٠٢۵ به اوج خود می‌رسد، از این قرار است که اگر امسال در هر دقیقه ٧‌نفر از کم‌آبی می‌میرند، احتمالا در آن زمان- که چندان هم دیر نیست‌- این تعداد به ٢٧‌نفر در هر دقیقه خواهد رسید.

پرتقال‌فروش را پیدا کنید
اینکه دامنه بحران بی‌آبی آنچنان وسیع است که دامن همه مصرف‌کنندگان آب را در بر می‌گیرد بی‌تردید بر کسی پوشیده نیست؛ اما جالب است در این بحران بیشترین توجه معطوف می‌شود به نقش مصرفی بیش از ۹۰‌درصدی منابع آبی در حوزه کشاورزی.
به گفته دکتر بهاءالدین نجفی، استاد دانشگاه شیراز‌، منابع آبی بخش کشاورزی از آب‌های سطحی مانند رودخانه‌ها و همچنین از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شوند. اما در ادامه این روند نابخردانه اشتیاق زیاد دولت‌ها در چند دهه اخیر به ایجاد سد که در برخی موارد تحت فشارهای سیاسی و بدون توجیه اقتصادی و ملاحظات زیست محیطی انجام گرفته، به خشک شدن دریاچه‌ها و تالاب‌ها منجر شده است.
اما مشکل بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی در مقایسه با آب‌های سطحی آن است که این آب‌ها از دید بهره‌برداران پنهان‌اند و آنان نمی‌توانند عمق فاجعه‌ای را که در حال وقوع است، دریابند. نبود تعادل فزاینده میان برداشت و ورودی آب‌های زیرزمینی سبب شده که بسیاری از دشت‌های کشور از سوی وزارت نیرو به عنوان دشت‌های بحرانی معرفی شوند.

وقتی دست به دست بحران می‌دهیم
بی‌شک بحران به خودی خود به وجود نمی‌آید و حتما دست‌های انسانی در آن دخیل است. دلایل متعددی در بروز خشکسالی نقش دارند که به چند موردی از آن اکتفا می‌کنیم.
برداشت بی‌رویه و بیش از توان آبخوان‌ها در مرحله نخست سبب کم‌شدن سطح سفره آب زیرزمینی شده و کشاورزان برای دسترسی به آب مورد نیاز مجبور به افزودن عمق چاه‌ها شده‌اند. در بسیاری از دشت‌ها این کار موجب نفوذ آب‌های شور و در نتیجه شور شدن آب شده است. در نتیجه کشاورزان مجبور به تغییر الگوی کِشت خود و وارد کردن محصولاتی شده‌اند که به شوری سازگاری بیشتری دارند. افزون بر این، افزایش شوری خاک موجب کاهش عملکرد محصولات شده است.
یکی دیگر از اثرات پایین رفتن سفره آب زیرزمینی، فرو‌نشست زمین است.

این اتفاق موجب از دست رفتن بخش زیادی از منابع آب برای همیشه خواهد شد. این پدیده در بسیاری ازدشت‌های کشور به ویژه در استان‌های فارس و خراسان مشاهده شده است.
برداشت بی‌رویه و تراز منفی آب زیرزمینی فراتر از اثرات زیست محیطی، دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گسترده‌تری است. کاهش میزان آب و شوری آن سبب شوری زمین و از بین رفتن خاک زراعی و کاهش تولید و درآمد شده و فقر را گسترده‌تر می‌سازد. این مسئله روند مهاجرت روستاییان را شتابان ساخته و در نبود مشاغل مولد در شهرها، آنان جذب مشاغل کاذب شده‌اند.
نبود برنامه‌ریزی مدون برای حفظ، جمع‌آوری و مصرف بهینه از آب‌های زیر‌زمینی، بارش‌های آسمانی‌، آب‌های موجود در پشت سدها و…

تجارب جهانی
مسئله برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی صرفاً مربوط به کشور ما نیست و بیشتر کشورهایی که در مناطق خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته‌اند، با این مسئله مواجه بوده و برای آن چاره‌اندیشی کرده‌اند.
﷯ هندوستان: در این کشور پس از انقلاب سبز، تولید محصولات با حفر چاه و استفاده از آب‌های زیرزمینی با سرعت گسترش یافت.
افزون بر این، پرداخت یارانه به برق کشاورزی این روند را تشدید کرد. دولت از چند سال پیش هماهنگ با برنامه اصلاحات اقتصادی و با حذف یارانه برق و محدود ساختن ساعات استفاده از برق کشاورزی به ۸ساعت در روز با این مسئله مقابله کرده است.
﷯ چین: در چین این مسئله ابعاد گسترده‌ای داشته و از طریق گرفتن آب‌بها و کنترل میزان برداشت اقدام شده است.
﷯ اسپانیا: یکی از تجربه‌های موفق در این زمینه تشکیل انجمن آب‌بَران در بارسلونای اسپانیا در سال ۱۹۷۶ است که به دنبال پایین آمدن کیفیت و کمّیت آب‌ زیرزمینی در این منطقه ایجاد شده است.

انجمن آب‌بَران ابتدا با پشتیبانی دولت تشکیل و مهم‌ترین وظیفه‌ آن برقراری پایداری در آب سفره‌ زیرزمینی بود. امروزه این انجمن اقدام به برگزاری نشست‌های عمومی، برطرف‌کردن دعواها، بررسی‌های گروهی فنی و کارشناسی و سیاست‌‌گذاری آب می‌کند.

سردرگم پای میز مسئولان!
اما این پایان ماجرا نیست؛ بحران بی‌آبی و از سوی دیگر کم‌توجهی و بعضا بی‌توجهی مردم برای مصرف بهینه از این سرمایه ملی باعث شده است زنگ خطر برای استانی چون خراسان از مدت‌ها پیش به صدا در بیاید.
البته تنها نمی توان انگشت اتهام را به سوی مردم دراز کرد؛ بلکه خاک خوردن برخی پرونده‌های خروج از بحران پای کارشناسان و مسئولانی را به وسط می‌کشاند که چشم روی جدیت بحران بستند‌.
در هر صورت برای موشکافی این بحران که سال‌هاست از سوی رسانه‌ها پیگیری می‌شود و دست آخر به یکسری بیلان‌ها و عملکردهای سالانه خلاصه می‌شود‌، عزم‌مان را جزم کردیم تا بار دیگر مسئله را زیر ذره‌بین مسئولان ببریم اما دریافتیم در پی پیگیری‌های مکرر انگار قرار است سوالات مجهول پرونده بحران آب همچنان در کم‌گویی و گزیده‌گویی‌ها و بعضا پاسخ‌های بی‌جواب به روند خود تا روز اعلام جنگ جهانی سوم به سر ببرد.
مشروح گفتگو با مهندس جوان شیر شادمهری، معاون بهره‌برداری شرکت آب و فاضلاب مشهد را در حالی می‌خوانیم که احساس می‌شود دغدغه بی‌آبی و کم‌آبی آنچنان که باید لرزه بر پیکر برخی سازمان‌ها، نهادها و شرکت‌های مرتبط بیندازد، نینداخته؛ پاسخ‌های کاملا کارشناسی که بی‌تردید دست آخر دردی از مشکل بحران را دوا نمی‌کند‌!
پس از پیگیری های خبرنگار ما توانستیم بصورت ایمیلی مصاحبه ای را با مسئولان مربوطه شهر تهیه کنیم .البته همانطور که مشاهده می کنید پاسخ هایی ناقض و گنگ به بعضی سوالات داده شده است ، که ترجیح داده شد بدون تغییر در صفحه چاپ شود.
﷯ برای جمع‌آوری آب‌های سطحی و زیر‌زمینی چه تمهیداتی اندیشیده شده است؟ تکلیف باران‌ها و آب‌های پشت سدها چه می‌شود؟ آیا برنامه خاصی برای شرایط بحرانی پیش‌بینی شده است؟
شناسایی‌، مطالعه‌، اولویت‌بندی ظرفیت‌های آب‌های سطحی. آغاز مطالعات استحصال آب از سطوح باران گیر از قبیل آب‌خوان‌ها. سامان‌دهی و مدیریت بهره‌برداری از قنوات و چشمه‌ها‌. مهار آب از طریق ذخیره‌سازی در مخازن سدها‌. جایگزینی آب سطحی به جای برداشت از آب زیر‌زمینی از طریق سد‌ها.
﷯ از چه الگوهای جهانی برای استفاده بهینه از انواع آب‌ها استفاده می‌شود؟
پاسخی از سوی مسئولان آبفا داده نشد.
﷯ با توجه به این مهم که جنگ آب‌ها برای چند سال آینده پیش‌بینی شده است و کشور ما در شرایط بحران قرار دارد چه تمهیداتی برای فرار از این وضعیت پیش‌بینی شده است؟
اجرای طرح‌های مهار آب‌هایی که از حوزه‌های آبی دشت مشهد خارج می‌شود،توسعه و تکمیل ظرفیت تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهری، بهنگام‌سازی سند ملی الگوی مصرف آب در بخش‌های کشاورزی و صنعتی‌.
﷯ برای تفکیک آب شرب از آب غیر‌شرب چه برنامه‌های تبلیغاتی و اجرایی انجام شده است و این مهم تا چه اندازه دغدغه مسئولان به شمار می‌رود؟
انجام مطالعات شبکه‌های نوین و اجرای طرح پایلوت و الگوی dpbd ، انجام مطالعات شبکه‌های هوشمند شهری‌، اجرای شبکه‌های dma‌، اجرای سامانه‌های ٢‌گانه محدود (محله برداشت لب، آب بسته‌بندی شده ، تصفیه فاضلاب‌.
﷯ آیا طرحی درباره جدا‌سازی اجرا شده است؟
پاسخی از سوی مسئولان آبفا داده نشد.
﷯ چگونه می‌توان آب غیرشرب را به مصرف در آورد؟
آب خاکستری پس از تصفیه در تصفیه‌خانه فاضلاب به مصرف کشاورزی می‌رسد
﷯ برای آب دریاها نیز برنامه‌ای در دستور کار دارید؟
در دستور کار وزارت نیرو و سازمان مدیریت منابع آب کشور است.
﷯ به طور کلی در چنین شرایطی چگونه می‌توان مدیریت بحران کرد؟
اصلاح الگوی مصرف، مدیریت تولید و استحصال آب‌، ارتقا فرایند‌های بهره‌برداری و تغییر استراتژی‌های پیشگیرانه

ملیحه ابراهیمی

دیدگاهتان را بنویسید

توجه: از انتشار نظرات توهین آمیز معذوریم.

آخرین اخبار