آرمان اصفهان
12:22 - پنجشنبه 06 اسفند 1394

مقاله‌ای به مناسبت سالروز تولد فیلسوف طوس؛

خدمت خواجه‌نصیر به زبان فارسی

قبل از خواجه‌ نصیر، فخر رازی با اشارات ابن‌سینا برخورد کرده و نقدها و نظراتی درباره مباحث آن آورده بود که در این بررسی نقدها و ایرادات مفصلی به ابن‌سینا وارد کرده بود.

به گزارش آرمان اصفهان؛ نصیرالدین محمد‌بن‌حسن جهرودی‌ طوسی مشهور به خواجه نصیر‌الدین طوسی ۱۵جمادی‌الاول سال ۵۹۸ هجری‌قمری در طوس متولد شد. طوسی یکی از سرشناس‌ترین و بانفوذترین چهره‌های تاریخ اسلامی است.

او را دسته‌ای از دانشوران خاتم فلاسفه و گروهی عقل حادی‌عشر (یازدهم) نام نهاده‌اند. علامه‌حلی که یکی از شاگردان خواجه‌ نصیرالدین طوسی است، درباره استادش چنین می‌نویسد: «خواجه نصیرالدین طوسی افضل عصر ما بود و از علوم عقلیه و نقلیه مصنفات بسیار داشت.»

در ادامه برای آشنایی بیشتر با این چهره شاخص ایران و جهان اسلام به چهار مورد از خدمات او فقط در حوزه حکمت و علوم اسلامی اشاره می‌کنم.

تحریر فارسی علوم
خواجه ‌نصیر یکی از شخصیت‌های برجسته اندیشه اسلامی و ایرانی است که بسیاری از کتاب‌های معتبر عصر خود را که به متن عربی نوشته شده بودند، به فارسی برگرداند و اسم آن را تحریر گذاشت، یعنی بازنویسی. او با همین شیوه کتاب‌های علمی در حوزه ریاضی مانند کتاب‌های اقلیدس و در حوزه‌های مختلف دیگر چون جهان‌شناسی، فلسفه و منطق را به زبان فارسی تحریر کرد. منطق شفای ابن‌سینا که عربی بود را به‌عنوان نمونه‌ای از این آثار می‌توان نام برد. قدر این تلاش خواجه نصیر‌الدین طوسی را باید دانست، چراکه با فارسی کردن این علوم توانست ظرفیت زبان فارسی را برای بیان مطالب علمی بالا ببرد.

درآمیختن علم حکمتبا فلسفه
از دیگر کارهای ارزشمندی که توسط خواجه نصیر انجام شد این بود که علم کلام را، که برای اثبات عقاید به کار گرفته می‌شد، با فلسفه درآمیخت و وجهه‌ای علمی‌تر به آن داد. علم کلام با کمک گرفتن از استدلال‌های جدلی و استناد به روایات و آیات به اثبات عقاید مربوط به حوزه دین می‌پردازد. خواجه نصیر موفق شد به مباحث کلامی رنگ فلسفی دهد. او همچنین باعث احیا و ارتقای علم کلام شد. خواجه نصیرالدین کتاب بسیار کوچکی نوشت به نام «التجوید» که هنوز بخش منطق و کلام آن موجود است.

اما بعدها دانشمندان بزرگی کتاب‌های مفصل و قطوری درباره همین کتاب کوچک نوشتند. بنابراین مجموعه عظیمی در حوزه فلسفه اسلامی و کلام حول شرح و ربط و پاسخ و مسائل مربوط به آنچه خواجه در تجرید درباره فلسفی کردن کلام نوشته بود، شکل گرفت.
کار مهم دیگری که خواجه نصیرالدین طوسی در راستای اعتلای حکمت اسلامی انجام داد، این بود که کتاب اشارات ابن‌سینا را که یک دوره فلسفه بود و تا حدی فشرده و مختصر نوشته شده بود، شرح داد.

وی شرح بسیار گویا و رسایی درباره این اثر نوشت و البته تعهد کرد که اصلا نظرات خودش را بیان نکند و فقط به شرح و توضیح نظرات ابن‌سینا بپردازد. غیر از چند مورد در مورد علم خداوند که از نظر سهروردی، خواجه‌نصیر در نظر ابن‌سینا دست برده است، باقی مبانی کاملا شرح و توضیح نظرات خود ابن‌سیناست.

شرحی بر اشارات
قبل از خواجه‌ نصیر، فخر رازی با اشارات ابن‌سینا برخورد کرده و نقدها و نظراتی درباره مباحث آن آورده بود که در این بررسی نقدها و ایرادات مفصلی به ابن‌سینا وارد کرده بود. اما خواجه در نقد کار فخر رازی از قول ظریفی نقل می‌کند که «شرح فخر رازی، شرح نیست بلکه جرح است.» یعنی فخر رازی فقط عیب‌جویی کرده است.

از این‌رو خود خواجه تمام تلاشش را می‌کند که مطالب مختصر و فشرده ابن‌سینا را در عین امانتداری فقط شرح دهد. این شرح مورد اقبال بزرگان اندیشه اسلامی هم قرار گرفت و در دیگر کشور‌های اسلامی هم چاپ و منتشر شده است، همچنین در ایران هم مکرر تجدیدچاپ شد و مورد استقبال قرار گرفت.

یک دوره کامل اخلاقیات
از دیگر مسائلی که خواجه نصیر به آن ورود کرده و کار خوبی شده است، بحث اخلاق است. ایشان اخلاق ناصری را براساس کتاب ابن‌مسکویه نوشته که یک دوره کامل اخلاق فلسفی به زبان فارسی است.

در این اثر او در مورد اخلاق فردی، اخلاق خانواده، اخلاق در سیاست و… می‌نویسد و آنها را مورد بحث قرار می‌دهد. در زبان فارسی تا آن زمان کتابی چنین جامع و نسبتا مفصل در مورد حکمت عملی وجود نداشت.

در واقع حکمت عملی شامل سه بخش می‌شود: اخلاق، خانواده و جامعه. خواجه بسیار دقیق به این سه بخش پرداخته است. مثلا در قسمت خانواده به اقتصاد خانواده با جزئیات پرداخته و توضیح داده است که مثلا همسران چگونه باید کسب حلال کنند و خانواده را با آن بچرخانند.

نویسنده : نجف‌قلی حبیبی استاد دانشگاه

دیدگاهتان را بنویسید

توجه: از انتشار نظرات توهین آمیز معذوریم.

آخرین اخبار